تصحیف و تحریف
نویسنده: استاد حاج سید محمدجواد شبیری
&#۸۲۱۲;&#۸۲۱۲;&#۸۲۱۲;&#۸۲۱۲;&#۸۲۱۲;&#۸۲۱۲;&#۸۲۱۲;&#۸۲۱۲;&#۸۲۱۲;&#۸۲۱۲;&#۸۲۱۲;&#۸۲۱۲;&#۸۲۱۲;&#۸۲۱۲;
تصحیف و تحریف ، از اصطلاحات علم درایه و حدیث شناسی . تصحیف در لغت به معنای خطا در صحیفه ، و تحریف به معنای منحرف ساختن است (جوهری ، ذیل «صحف »؛ ابن منظور؛ مرتضی زَبیدی ، ذیل «حرف » و «صحف »). در کتب درایه برای این دو واژه معناهای مختلفی ذکر شده است . برخی آن دو را به یک معنا گرفته اند ( رجوع کنید به طَنّاحی ، ص ۲۸۷؛ فضلی ، ص ۱۸۰؛ محمدرضا مامقانی ، ج ۵، ص ۲۲۳). ابن حجر عَسقَلانی (۱۴۱۴ الف ، ص ۹۴) کاربرد هر دو را در جایی دانسته که صورت خط در سیاق لفظ حفظ شده باشد، با این تفاوت که مواردی را که عامل تغییر واژه ، اشتباه در نقطه گذاری باشد، تصحیف و مواردی را که عامل این تغییر، دگرگونی حرکات و سکنات (شَکْل ) باشد، تحریف خوانده است (برای آگاهی از شَکل رجوع کنید به قاری ، ص ۴۸۹؛ قس فضلی ، همانجا). برخی نیز در تحریف ، بر خلاف تصحیف ، فاسدبودن انگیزه را شرط دانسته اند ( رجوع کنید به محمدرضا مامقانی ، همانجا، به نقل از استرآبادی ).
به نظر می رسد که با توجه به معنای لغوی و استعمالات این دو واژه نزد قدما، تحریف اعم از تصحیف است و هر گونه تغییر در کلام را شامل می گردد (طنّاحی ، همانجا؛ قس میرداماد، ص ۱۳۲؛ عبداللّه مامقانی ، ج ۱، ص ۲۴۳)، اما تصحیف تنها قسمی از تحریف است که در آن تغییر واژه از یکسانی یا شباهت لفظی یا کتبی دو کلمه ناشی می شود (فَراهیدی ، ج ۳، ص ۱۲۰، ذیل «صحف »؛ نیز رجوع کنید به حمزة اصفهانی ، ص ۲۶ـ۲۷؛ مُتَنَبّی ، ص ۴۸۱؛ عسکری ، ۱۴۰۸، ص ۱، ۸، ۷۷، ۸۸، ۱۰۵، ۱۱۶؛ همو، ۱۳۸۳، ص ۱، ۲۱۰، ۴۶۴، ۴۶۷؛ سمعانی ، ج ۲، ص ۵۹۱؛ عبداللّه مامقانی ، ج ۱، ص ۲۳۷؛ هارون ، ۱۴۱۴، ص ۶۴؛ برای آگاهی بیشتر رجوع کنید به ادامة مقاله ).